Da, Kina u velikoj meri snosi odgovornost za rast emisija ugljen-dioksida: Koji je „doprinos“ SAD i Evrope

Nedavna objava na društvenim mrežama jednog meteorologa sa velikim brojem pratilaca iznela je tvrdnju koja zaslužuje pažljiviju analizu. U objavi se navodi da je mit da je Kina odgovorna za nagli rast emisija ugljen-dioksida, a ona je podeljena stotinama puta.

Grafikon koji je bio priložen uz objavu, preuzet sa platforme Our World in Data, prikazivao je godišnje emisije ugljen-dioksida po regionima sveta. Međutim, prikazivao je i nešto što potkopava samu tvrdnju iz objave. Kineske emisije su tokom ovog veka naglo porasle i sada predstavljaju najveći pojedinačni doprinos godišnjim globalnim emisijama.

Problem nije u tome što je objava bila potpuno netačna. Većina navoda u njoj bila je tačna. Emisije po glavi stanovnika u Kini i dalje su niže nego u Sjedinjenim Američkim Državama. Sjedinjene Države i Evropa su od Industrijske revolucije ispustile u atmosferu veću ukupnu količinu ugljen-dioksida. Kina je instalirala više kapaciteta za proizvodnju energije iz vetra i sunca nego bilo koja druga zemlja.

Sve te tvrdnje su tačne.

Ali one ne potvrđuju tvrdnju da Kina nije jedan od glavnih pokretača naglog rasta globalnih emisija. Naprotiv, podaci pokazuju upravo suprotno.

Nekoliko stvari može istovremeno biti tačno

Rasprave često krenu pogrešnim tokom zato što se ljudi uhvate za jednu tačnu činjenicu i njome pokušavaju da odbace druge, takođe tačne činjenice. Zato krenimo od činjenica koje idu u prilog kineskom argumentu.

Prosečan Amerikanac emituje više ugljen-dioksida od prosečnog kineskog građanina. Prema podacima platforme Our World in Data, emisije ugljen-dioksida iz fosilnih goriva po stanovniku u SAD iznosile su oko 14 metričkih tona u 2024. godini. U poređenju sa oko 8,7 metričkih tona u Kini. To je važna razlika. Na individualnom nivou, prosečan Amerikanac i dalje ima veći ugljenični otisak.

Takođe je tačno da Sjedinjene Države i Evropa čine veći deo ukupnih istorijskih emisija. Ugljen-dioksid se akumulira u atmosferi, pa emisije iz prethodnih decenija i danas doprinose povišenim koncentracijama ovog gasa. Svaka ozbiljna rasprava o odgovornosti za klimatske promene mora da uzme u obzir i to istorijsko nasleđe.

Tačno je i da je Kina postala svetski lider u razvoju obnovljivih izvora energije. Instalirala je izuzetno velike kapacitete za proizvodnju energije iz sunca i vetra. Tokom 2024. kineski instalisani solarni kapacitet porastao je za 45,2%, dok je kapacitet vetroelektrana povećan za 18%. Do kraja te godine Kina je raspolagala sa 890 gigavata solarnih i 520 gigavata vetroenergetskih kapaciteta.

To su impresivne brojke. Nijedna druga zemlja nije im ni približno blizu.

Ali nijedna od tih činjenica ne menja suštinu: ukupne emisije ugljen-dioksida u Kini dramatično su porasle. A upravo je taj rast najveći pojedinačni doprinos povećanju globalnih emisija tokom ovog veka.

Šira slika na nivou države

Poređenja emisija po stanovniku jesu korisna. Međutim, klimatski sistem reaguje na ukupne emisije, a ne na emisije po glavi stanovnika.

Kina ima više od četiri puta više stanovnika od Sjedinjenih Država. Zato, iako prosečan Amerikanac emituje više ugljen-dioksida od prosečnog Kineza, ukupne nacionalne emisije Kine znatno su veće.

Godišnje emisije Kine sada su približno dva i po puta veće od emisija Sjedinjenih Država. To nije mala razlika. Ona Kinu čini ubedljivo najvećim godišnjim emiterom ugljen-dioksida na svetu.

Trend je još važniji. Prema publikaciji Statistical Review of World Energy, godišnje globalne emisije ugljen-dioksida porasle su tokom ovog veka za oko 14 milijardi metričkih tona. U istom periodu kineske godišnje emisije povećane su za oko 8,8 milijardi metričkih tona. To znači da Kina učestvuje sa približno 62% u ukupnom globalnom rastu emisija.

U istom periodu, godišnje emisije Sjedinjenih Država smanjene su za gotovo milijardu metričkih tona.

To ne znači da su SAD rešile problem svojih emisija. Nisu. Sjedinjene Države i dalje emituju velike količine ugljen-dioksida, a emisije po stanovniku ostaju visoke. Ali ako je konkretno pitanje zašto su globalne emisije tokom ovog veka toliko porasle, Kina je ključni deo odgovora.

Kineska strategija „i jedno i drugo“

I tvrdnja o obnovljivim izvorima energije zahteva dodatno objašnjenje.

Kina zaista instalira ogromne količine vetroelektrana i solarnih elektrana. Istovremeno proizvodi električna vozila, baterije, dalekovode i opremu za čistu energiju u obimu kakav nigde drugde u svetu ne postoji.

Međutim, Kina još ne zamenjuje fosilna goriva dovoljno brzo da bi sprečila rast emisija. Ona primenjuje strategiju „i jedno i drugo“. Gradi obnovljive izvore energije, ali je istovremeno odgovorna za više od 50% svetske potrošnje uglja. Elektrifikuje saobraćaj, ali u isto vreme povećava industrijsku proizvodnju. Dodaje nove kapacitete čiste energije, ali ukupna potražnja za energijom raste toliko brzo da obnovljivi izvori još nisu uspeli u potpunosti da nadomeste rast korišćenja fosilnih goriva.

To je ključna poenta. Ishod u pogledu emisija ne zavisi samo od toga koliko obnovljivih izvora neka zemlja instalira, već i od brzine rasta ukupne potražnje za energijom.

Kineski izazov

Jedna država može da izgradi rekordne kapacitete solarnih i vetroelektrana, a da njene emisije ipak nastave da rastu ukoliko istovremeno raste i potrošnja uglja, nafte i prirodnog gasa. Upravo je to kineski izazov. Njena izgradnja kapaciteta za čistu energiju jeste stvarna, ali je stvarna i njena zavisnost od uglja.

Međunarodna agencija za energetiku (IEA) navela je da kineska potrošnja uglja za proizvodnju električne energije ostaje blizu tri milijarde metričkih tona, održavana snažnim rastom potražnje za električnom energijom uprkos brzom širenju obnovljivih izvora. Agencija Rojters je takođe izvestila da je Kina već 2024. premašila cilj za 2030. od 1.200 gigavata kapaciteta vetroelektrana i solarnih elektrana. Ali, termoelektrane na ugalj i dalje imaju duboko ukorenjenu ulogu u energetskom sistemu.

To nije kontradikcija. To je posledica sudara brzog ekonomskog rasta sa energetskim sistemom koji se i dalje u velikoj meri oslanja na ugalj.

Pogrešna pouka iz grafikona

Grafikon korišćen u objavi na društvenim mrežama zapravo ilustruje upravo suprotan zaključak.

Kriva emisija Sjedinjenih Država uglavnom opada od svog vrhunca. Emisije Evrope takođe su u padu. Nasuprot tome, kineske emisije naglo su porasle nakon 2000. I ostaju daleko iznad nivoa sa početka ovog veka.

Ako je tvrdnja da SAD i Evropa snose veliki deo istorijske odgovornosti za koncentraciju ugljen-dioksida u atmosferi, grafikon podržava taj širi argument kada se posmatra zajedno sa podacima o kumulativnim emisijama.

Ali ako je tvrdnja da Kina nije odgovorna za nagli rast emisija, grafikon ne potvrđuje takav zaključak. On ga opovrgava.

Ova razlika je važna. Pitanje „Ko je istorijski ispustio najviše ugljen-dioksida u atmosferu“ nije isto što i pitanje „Ko danas najviše doprinosi rastu godišnjih emisija“.

Odgovor na prvo pitanje u velikoj meri upućuje na Sjedinjene Države i Evropu. Odgovor na drugo u velikoj meri upućuje na Kinu.

Šta to znači za klimatsku politiku

Utvrđivanje krivice obično je manje korisno od razumevanja samih brojki. Emisije ugljenika predstavljaju globalni problem i nijedan veliki emiter ne može biti izuzet od odgovornosti.

Sjedinjene Države i dalje imaju visoke emisije po stanovniku i veliku istorijsku odgovornost. Evropa takođe snosi značajnu istorijsku odgovornost. Emisije Indije rastu. Zemlje u razvoju razumljivo teže ekonomskom rastu. Bogate zemlje moraju brže da smanjuju emisije ugljenika. Kina mora da smanji svoju zavisnost od uglja.

Sve te tvrdnje mogu istovremeno biti tačne.

Ali klimatska politika postaje manje iskrena kada se emisije jedne zemlje umanjuju zato što odgovornost snosi i neka druga zemlja. Atmosferu ne zanimaju politički narativi. Ona reaguje na ukupne emisije.

Kina zaslužuje priznanje zato što gradi više kapaciteta iz obnovljivih izvora energije nego bilo koja druga država. Ali isto tako zaslužuje ozbiljnu pažnju kao najveći godišnji emiter ugljen-dioksida na svetu i glavni izvor rasta globalnih emisija tokom ovog veka.

Sjedinjene Države zaslužuju kritike zbog svojih istorijskih emisija i visokih emisija po stanovniku. Istovremeno zaslužuju priznanje zbog toga što su godišnje emisije značajno smanjile u odnosu na njihov istorijski maksimum.

Ove tvrdnje nisu međusobno isključive. Upravo takva nijansirana analiza potrebna je ovoj raspravi.

Šira slika

Priča o globalnim emisijama ugljen-dioksida nije jednostavna podela na negativce i heroje. Kina je istovremeno vodeći svetski graditelj kapaciteta za obnovljive izvore energije i najveći emiter ugljen-dioksida na svetu. Sjedinjene Države su istovremeno najveći istorijski emiter i zemlja čije su godišnje emisije značajno opale u odnosu na njihov vrhunac.

Svaka ozbiljna rasprava o klimatskim promenama mora istovremeno imati u vidu sve te činjenice.

Ako je pitanje kumulativna odgovornost, Sjedinjene Države i Evropa snose veliki teret. Ako je pitanje emisija po stanovniku, Sjedinjene Države i dalje stoje veoma loše. Ako je pitanje razvoja obnovljivih izvora energije, Kina ostavlja impresivan utisak.

Ali ako je pitanje zašto su godišnje globalne emisije ugljen-dioksida tokom ovog veka porasle tako brzo, Kina predstavlja najveći deo odgovora.

To nije mit. To pokazuju podaci.

Robert Rejpijer, saradnik Forbes