Zakon o trgovačkim praksama za određene vrste proizvoda: Nove obaveze za trgovce i snabdevače

Autor: Dimitrije Stepanović, advokat iz advokatske kancelarije TSG advokati

Donošenjem Zakona o trgovačkim praksama koji je stupio na snagu 1. maja 2026. godine, a koji je počeo da se primenjuje od 1. septembra 2026. godine, uvode se značajne novine u oblasti trgovine poljoprivrednim i prehrambenim proizvodima, ali i proizvodima kućne hemije, papirne i kuhinjske galanterije, proizvodima lične higijene, kozmetike i pelena. Navedenim zakonom srpski zakonodavac je nastojao da implementira EU Direktivu (2019/633) o nepoštenim trgovačkim praksama u srpsko zakonodavstvo.

Glavna razlika u odnosu na pomenutu EU Direktivu o nepoštenim trgovačkim praksama se primarno sastoji u tome da Zakon o trgovačkim praksama za predmet regulacije ima daleko širi skup proizvoda od pomenute Direktive, jer pored poljoprivrednih i prehrambenih proizvoda uvodi i dodatne kategorije proizvoda na koje se odnose njegove odredbe.

Dve kategorije

Naime, Zakonom o trgovačkim praksama za određene vrste proizvoda je uvedena kategorija proizvoda od naročitog značaja za snabdevanje tržišta. Zakonodavac proizvode od naročitog značaja za snabdevanje tržišta deli u dve kategorije:

1) proizvode od naročitog značaja za snabdevanje potrošača, i to: kućna hemija, papirna i kuhinjska galanterija, lična higijena, kozmetika i pelene;

2) proizvode od naročitog značaja za poljoprivrednu proizvodnju, i to: sredstva za ishranu i zaštitu bilja i oplemenjivači zemljišta.

Međutim, tačan spisak proizvoda u čijoj trgovini se primenjuje ovaj zakon nije preciziran ovim zakonom, već će biti detaljnije regulisan odlukom Vlade Republike Srbije.

Najznačajnije novine

Takođe, važno je napomenuti da, za razliku od EU Direktive o nepoštenim trgovačkim praksama, Zakon o trgovačkim praksama za određene vrste proizvoda se primenjuje na trgovinu na teritoriji Republike Srbije, bez obzira gde je sedište kupca ili dobavljača kao ugovornih strana. Dodatno, Zakon o trgovačkim praksama za određene vrste proizvoda propisuje da se sve odredbe ovog zakona imaju smatrati normama neposredne primene, bez obzira na ugovoreno pravo između kupca i snabdevača.

Potom, kao jedna od najznačajnijih novina ovog zakona jeste da se načelo ravnopravnosti, kao i načelo savesnosti i poštenja konkretizuju kroz niz pravila kojima se reguliše odnos snabdevača i kupaca u trgovini proizvodima opisanih ovim zakonom na teritoriji Republike Srbije.

Zakonom o trgovačkim praksama za određene vrste proizvoda je predviđena zaštita dobavljača u pogledu naplate potraživanja iz ugovora o kupoprodaji proizvoda koji su obuhvaćeni tekstom ovog zakona. Zakonom je izričito predviđen rok plaćanja za kvarljive proizvode koji iznosi 30 dana, dok za ostale poljoprivredne i prehrambene proizvode rok plaćanja iznosi 60 dana. Na rokove naplate potraživanja za proizvode od naročitog značaja za snabdevanje tržišta primenjuju se rokovi plaćanja iz Zakona o rokovima izmirenja novčanih obaveza u komercijalnim transakcijama.

Kao dodatan vid zaštite, zakonodavac je ovim zakonom sada predvideo da su kupci i snabdevači u obavezi da ugovore o kupoprodaju predmetnih proizvoda zaključuju u pisanoj formi.

Nepoštene trgovačke prakse

Potom, zakonodavac definiše koja postupanja se smatraju nepoštenim trgovačkim praksama kroz propisivanje pravnog standarda, gde se između ostalog navodi da su nepoštene trgovačke prakse one prakse koje zbog izražene neravnoteže pregovaračke moći između snabdevača i kupaca, jednostranim nametanjem i postupanjem odstupaju od dobrih poslovnih običaja, protivno načelu savesnosti i poštenja, kao i one kojima se uspostavljaju značajna neravnoteža prava i obaveza na štetu jednog trgovinskog partnera. Navedena odredba takođe uključuje i situacije kada dolazi do nesrazmernog prenošenja ekonomskog rizika sa jednog trgovinskog partnera na drugog. Pored toga, zakonodavac određuje da se nepoštene trgovačke prakse mogu javiti pre, u toku ili nakon završene prodaje određenog proizvoda, bez obzira na to da li postoji pisani ugovor.

Radi bližeg određenja pojma nepoštene trgovačke prakse, Komisija za zaštitu konkurencije je donela Uputstvo kojim se bliže uređuju nepoštene trgovačke prakse.

Takođe, zakonom je predviđen način utvrđivanja značajne pregovaračke moći kupca, pri čemu je precizirano da se ona procenjuje upoređivanjem pragova ukupnih godišnjih prihoda snabdevača i kupca. Ipak, visinu godišnjih prihoda kupca ne treba poistovećivati sa samim postojanjem značajne pregovaračke moći, budući da ona može postojati i u situacijama koje nisu vezane isključivo za visinu prihoda.

Bliže određenje ovog pojma sadržano je u Uputstvu kojim se bliže uređuje značajna pregovaračka moć, a koji je donela Komisija za zaštitu konkurencije. Navedenim Uputstvom Komisija za zaštitu konkurencije je značajnu pregovaračku moć definisala kao sposobnost jedne ugovorne strane da nametne svoje uslove drugoj ugovornoj strani usled neravnoteže u njihovom ekonomskom položaju. U skladu s tim, visina godišnjih prihoda kupca nije jedini faktor u određivanju značajne pregovaračke moći, već se ona određuje i na druge načine poput stvarne tržišne snage samog kupca u odnosu na dobavljača.

Crna i siva lista

Nepoštene trgovačke prakse, kao pravni standard, zakonodavac dalje razrađuje kroz liste postupanja koja zakonodavac naročito smatra zabranjenim, odnosno uslovno zabranjenim i to:

1. crnu listu – primeri praksi koje su apsolutno zabranjene, i
2. sivu listu – primeri praksi koje su uslovno zabranjene.

Samim Zakonom o trgovačkim praksama, kroz članove 6 i 7, propisano je koja postupanja spadaju u apsolutno zabranjena, a koja su uslovno zabranjena postupanja. Detaljnija razrada svake od tih praksi, propisanih na crnoj i sivoj listi, prepuštena je prethodno pomenutom Uputstvu za bliže uređivanje nepoštenih trgovačkih praksi, koje je donela Komisija za zaštitu konkurencije.

Crna lista nepoštenih trgovačkih praksi

Crna lista nepoštenih trgovačkih praksi se odnosi na postupanja koja su uvek zabranjena, bez obzira na okolnosti pojedinačnog slučaja, postojanje sporazuma ili komercijalno opravdan razlog, koja se naročito odnose na slučajeve kao što su jednostrana izmena odredbi ugovora od strane kupca, kao i zahtevanje plaćanja od snabdevača, koje nisu u vezi sa prodajom proizvoda.

Jednostrana izmena uslova ugovora od strane kupca

U skladu sa Zakonom o trgovačkim praksama za određene vrste proizvoda i Uputstvom Komisije za zaštitu konkurencije, predviđeno je da se jednostrana izmena uslova ugovora od strane kupca smatra svakom promenom koju kupac nametne snabdevaču bez stvarnih pregovora i saglasnosti snabdevača, a naročito one uslove ugovora koji se odnose na trajanje ugovora, rok, način, učestalost, mesto i vreme isporuke, kao i količinu ugovorenih proizvoda i standarde kvaliteta, način plaćanja i cenu.

Ukoliko kupac želi da izvrši izmenu bitnih elemenata iz ugovora zaključenog između njega i snabdevača, potrebno je da do izmene dođe kao rezultat obostrane saglasnosti volja koja je izražena u pisanoj formi. Tek u tom slučaju će se izmene početi primenjivati.

Uputstvo Komisije za zaštitu konkurencije dodatno razrađuje pojam jednostrane izmene uslova ugovora kao nepoštene trgovačke prakse. Uputstvo Komisije za zaštitu konkurencije propisuje da izmena uslova ugovora, nastala kao posledica pritiska na održavanje poslovnog odnosa ili straha od gubitka polica kod kupca, ne postaje dopuštena naknadnim pristankom snabdevača.

Prilikom utvrđivanja postojanja navedene nepoštene trgovačke prakse, od značaja je da li su izmene uvedene putem opštih uslova poslovanja kupca na koje snabdevač nema uticaja, da li postoji pisani dokaz o postojanju pregovora kao i druge okolnosti koje su od značaja za utvrđivanje postojanja ove nepoštene prakse.

Siva lista nepoštenih trgovačkih praksi

Siva lista nepoštenih trgovačkih praksi se odnosi na trgovačke prakse koje su zabranjene, osim ako kupac dokaže opravdanost i postojanje pisanog pristanka druge ugovorne strane. Važno je napomenuti da pisani pristanak druge ugovorne strane mora biti dat jasno, nedvosmisleno i unapred, pisanim putem, tako da pristanak ne može biti dat putem klauzule u opštim uslovima poslovanja, niti na drugi način jednostranim nametanjem usled značajne neravnoteže pregovaračke moći. Siva lista, primera radi, uključuje situacije kada kupac: naplaćuje naknade za umanjeni promet, uslovljava snabdevača bonusima, odnosno nagradama u toku izvršenja ugovora, naplaćuje naknade za uobičajeno i razumno izlaganje proizvoda na prodajnom mestu (npr. slotting fee), osim ako je snabdevač zatražio uslugu stvarnog i dodatnog promotivnog izlaganja, koja prevazilazi uobičajeno izlaganje za ovu kategoriju proizvoda i ako je naknada srazmerna i zasnovana na stvarnim troškovima aktivnosti.

Naplaćivanje naknade za uobičajeno i razumno izlaganje proizvoda na prodajnom mestu

Srpskim zakonom o nepoštenim trgovačkim praksama i Uputstvom Komisije za zaštitu konkurencije je propisano da se nepoštenom trgovačkom praksom smatra naplaćivanje naknade za uobičajeno i razumno izlaganje proizvoda na prodajnom mestu, osim u slučaju kada je snabdevač od kupca zatražio uslugu stvarnog i dodatnog promotivnog izlaganja koje prevazilazi uobičajeno i razumno izlaganje za tu kategoriju proizvoda, kao i da je navedena naknada srazmerna i odgovara stvarnim troškovima kupca za obavljanje te aktivnosti.

Pojam uobičajenog i razumnog izlaganja proizvoda na prodajnom mestu, u skladu sa Uputstvom Komisije za zaštitu konkurencije, podrazumeva stavljanje proizvoda na odgovarajuće mesto u okviru kategorije proizvoda, redovno popunjavanje polica i održavanje urednosti, obezbeđivanje da proizvod bude vidljiv i dostupan potrošačima, isticanje cena i oznaka, kao i rotiranje proizvoda u skladu sa rokovima trajanja.

Osim toga, za potrebe utvrđivanja postojanja ove nepoštene trgovačke prakse, Komisija za zaštitu konkurencije će analizirati vrste izlaganja, zahtev za dodatnim izlaganjem, kriterijume i srazmernost za naplatu naknade, učestalost i obaveznost kao i druge okolnosti koje su od značaja za utvrđivanje postojanja ove nepoštene prakse.

Naplata naknade za umanjeni promet

Svako zahtevanje, ugovaranje ili naplata naknade za umanjeni promet od strane kupca snabdevaču se smatra nepoštenom trgovačkom praksom. Uputstvo Komisije za zaštitu konkurencije se definiše naknada za umanjeni promet kao obaveza koju snabdevač preuzima ili mu se naplaćuju, a koja je u vezi sa ostvarenim nivoom prometa njegovih proizvoda.

Međutim, naplata naknade za umanjeni promet se neće smatrati nepoštenom trgovačkom praksom u skladu sa Srpskim zakonom o trgovačkim praksama i Uputstvom Komisije za zaštitu konkurencije u slučaju da je umanjeni promet posledica neispunjavanja ugovorenih obaveza od strane snabdevača; da je naknada direktna i proporcionalna stvarnoj šteti koju je kupac pretrpeo; da postoji uzročno-posledična veza između propusta snabdevača i umanjenog prometa; da je šteta stvarno nastala i da se može objektivno utvrditi i dokazati.

U cilju dokazivanja postojanja uslova za naplatu naknade, Komisija za zaštitu konkurencije će ispitivati uzrok umanjenog prometa, postojanje stvarne štete, direktnu vezu između propusta snabdevača i umanjenog prometa, srazmernost naknade pretrpljenoj šteti kao i druge okolnosti koje su od značaja za utvrđivanje postojanja ove nepoštene prakse.

Zabrana komercijalne odmazde

Zakon o trgovačkim praksama za određene vrste proizvoda je predvideo i treću kategoriju nepoštenih trgovačkih praksi, a to je komercijalna odmazda. Pod ovim se podrazumevanju ponašanja kupca kojim se prema snabdevaču čini komercijalna odmazda ili mu se upućuje pretnje odmazdom zbog toga što snabdevač hoće da koristi svoja ugovorna ili zakonska prava i obaveze, odnosno što odbija da prihvati formalne ili neformalne ponude i uslove kupca. Zakon, za razliku od EU Direktive o nepoštenim trgovačkim praksama, propisuje oblike komercijalne odmazde kao što je na primer: uklanjanje proizvoda snabdevača iz ponude ili akcija kupca. Pojam komercijalne odmazde, kao i njeni pojavni oblici se takođe detaljnije regulišu kroz uputstvo Komisije za zaštitu konkurencije kojim se bliže uređuju navedene nepoštene trgovačke prakse.

Postupak pred komisijom za zaštitu konkurencije

Nadležnost za utvrđivanje postojanja nepoštenih trgovačkih praksi, kao i za njihovo kažnjavanje, data je Komisiji za zaštitu konkurencije. Naime, Komisija za zaštitu konkurencije, pokreće postupak ispitivanja postojanja nepoštene trgovačke prakse po službenoj dužnosti ili po prijavi svakog pravnog ili fizičkog lica, organa državne uprave, lokalne samouprave i teritorijalne autonomije, organizacije kojoj su poverena javna ovlašćenja, oblika udruživanja učesnika na tržištu, udruženja potrošača, učesnika na tržištu i ostalih lica koja imaju saznanja o nepoštenim trgovačkim praksama. Navedena prijava se podnosi pisanim putem, a izuzetno se može podneti u službenim prostorijama Komisije za zaštitu konkurencije.

Utvrđivanje postojanja nepoštene trgovačke prakse se sprovodi u ispitnom postupku pred Komisijom za zaštitu konkurencije. U tom postupku, u slučaju da se postupak vodi radi utvrđivanja postojanja nepoštene trgovačke prakse sa crne liste ili komercijalne odmazde, teret dokazivanja postojanja zabranjenog postupanja je na Komisiji za zaštitu konkurencije. Ukoliko se utvrđuje postojanje nepoštene trgovačke prakse sa sive liste, teret dokazivanja opravdanosti postupanja i postojanje pisanog pristanka druge ugovorne strane je na strankama u postupku, odnosno na kupcu koji poseduje značajnu pregovaračku moć, odnosno protiv koga je pokrenut ispitni postupak.

Rešenje je konačno

Po okončanju ispitnog postupku, Komisija za zaštitu konkurencije donosi rešenje kojim se okončava postupak i konstatuje se da li se u konkretnom slučaju postupanje kupca smatra nepoštenom trgovačkom praksom. Na rešenje Komisije za zaštitu konkurencije stranke nemaju pravo žalbe, već je rešenje konačno i izvršno, te protiv njega nije moguće pokrenuti upravni spor.

U slučaju da Komisija za zaštitu konkurencije utvrdi da je kupac snabdevaču nametnuo nepoštenu trgovačku praksu koja se nalaze na crnoj i sivoj listi ili učinio komercijalnu odmazdu, Komisija za zaštitu konkurencije će izreći meru zaštite od nepoštene trgovačke prakse koja se određuje u obliku plaćanja odgovarajućeg novčanog iznosa. Kazne koje izriče Komisija za zaštitu konkurencije u tom slučaju se kreću od 0,1% ukupnog godišnjeg prihoda kupca, koji je ostvaren na teritoriji Republike Srbije u godini koja prethodi pokretanju postupka, ukoliko se utvrdi da je kupac nametnuo nepoštenu trgovačku praksu sa sive liste. U slučaju da je kupac nametnuo nepoštenu trgovačku praksu koja se nalazi na crnoj listi ili je prema snabdevaču učinio komercijalnu odmazdu, osnovni iznos kazne je 0,2% ukupnog godišnjeg prihoda kupca. U slučaju da kupac ponovi istu nepoštenu trgovačku praksu, iznos kazne se uvećava za 100% u odnosu na osnovni iznos kazne.

Imajući u vidu da se Zakon o trgovačkim praksama za određene vrste proizvoda već primenjuje od 1. septembra 2026. godine, trgovcima i snabdevačima se preporučuje da bez odlaganja usklade svoje ugovore i poslovnu praksu sa crnom i sivom listom nepoštenih trgovačkih praksi, kao i sa obavezom zaključenja ugovora u pisanoj formi, uzimajući u obzir stroge sankcije koje Komisija za zaštitu konkurencije može izreći za utvrđene povrede.