Najveća evropska AI priča možda se ne gradi u startapima, nego u bankama
Dok globalna AI utrka izgleda kao duel sa jasnim pobjednikom - SAD sa 109 milijardi dolara privatnih ulaganja u 2024. godini naspram 9,3 milijarde Kine - Evropa pokušava igrati drugačiju igru. I možda je odabrala teren na kojem ima stvarnih šansi.
Autor: Nemanja Lazendić, bankarski stručnjak i predavač na Univerzitetu primenjenih nauka FH Salzburg
Prema podacima Stanford AI Index-a za 2025. godinu, SAD dominiraju razvojem foundation modela – američki timovi lansirali su 40 značajnih novih modela u 2024, naspram 15 kineskih i svega tri evropska. Kina ubrzano gradi industrijsku primjenu AI-a, potkrijepljenu državnim fondovima procijenjenim na 184 milijarde dolara investiranih u AI kompanije između 2000. i 2023. EU teško može parirati toj dinamici u čistoj AI scale trci. Ali presudno pitanje nije samo ko može razviti najveći model – nego ko može integrisati AI u kritične sektore ekonomije na pouzdan, regulisan i dugoročno održiv način.
Tu bi evropske banke mogle postati mnogo važnije nego što se trenutno čini.
Brojke govore same za sebe
Prema podacima Evropske centralne banke (ECB), skoro 90% značajnih banaka u eurozoni već koristi AI tehnologije. Ulaganja u digitalne tehnologije (uključujući AI) u 2025. godini premašila su 4 milijarde eura u agregatu kod banaka pod ECB nadzorom, što odgovara otprilike 1,3% ukupne tangibilne aktive sektora. Za kontekst: samo godinu ranije, 2024, evidentirano je 572 projekta digitalizacije ukupne vrijednosti 4,1 milijardu eura, a generativni AI identifikovan je kao jedna od ključnih tehnologija za naredni period.
Gdje se konkretno implementira AI? ECB podaci pokazuju da je detekcija prevara i sajber kriminaliteta vodeći use case – više od polovine banaka u uzorku aktivno koristi AI u ovoj oblasti. Slijede marketing (oko 50%), chatbotovi i korisnička podrška (40%), te kreditni scoring (30%). Generativni AI je za sada zastupljen u oko 40% banaka za barem jedan use case, uglavnom u korisničkoj podršci i optimizaciji internih procesa, dok je njegova primjena u kreditnom scoringu i dalje ograničena – banke preferiraju etablirane AI tehnike zbog pitanja pouzdanosti i transparentnosti.
McKinsey procjenjuje da bi generativni AI i napredna analitika mogli dodati između 200 i 340 milijardi dolara godišnje globalnoj bankarskoj industriji kroz povećanje produktivnosti, a ukupna adresabilna vrijednost – uključujući rast prihoda i smanjenje rizika – procjenjuje se na oko 2 biliona dolara godišnje. To su identifikovani, kvantifikovani use-caseovi, ne teorijski plafon.
Zašto baš banke?
Za razliku od startup ekosistema, koji zavisi od brzog rasta i agresivnog eksperimentisanja, bankarski sektor funkcioniše po potpuno drugačijim pravilima. Povjerenje, kontrola rizika i regulatorna usklađenost nisu dodatak poslovanju – oni jesu poslovanje.
Banke posjeduju tri strateške prednosti koje startapi teško mogu replicirati.
Prva je podatkovna infrastruktura. Finansijske institucije decenijama prikupljaju ogromne količine strukturisanih podataka: transakcione obrasce, kreditnu istoriju, procjene rizika. ECB workshops sa 13 evropskih banaka iz 9 zemalja u 2025. godini pokazali su da većina banaka razvija AI modele interno – naročito za kreditni scoring i detekciju prevara – čuvajući proprijetarne podatke i znanje unutar institucije. Eksternalizacija se koristi selektivno.
Druga prednost je povjerenje korisnika. Banke godinama grade odnos s klijentima koji im povjeravaju najosjetljivije finansijske informacije. U vremenu kada pitanja privatnosti i upotrebe podataka postaju sve važnija, to je konkurentska prednost koju nije lako kupiti ili replicirati.
Treća – i možda najkonkretnija – prednost je što finansijski sektor već danas ima jasne i mjerljive AI use-caseove. Od detekcije prevara (ECB i EBA su u zajedničkom izvještaju zabilježili 4,2 milijarde eura platnih prevara u EEA u 2024. godini, što AI sistemi direktno adresiraju) do automatizacije onboardinga i internih AI asistenata. Fokus više nije na tome da li će AI biti korišten, nego kako ga implementirati na skalabilan i regulatorno prihvatljiv način.
Regulativa kao konkurentska prednost
Upravo tu evropski pristup dobija strateški značaj koji se često pogrešno čita kao hendikep.
EU AI Act – prva sveobuhvatna pravna regulativa za AI na globalnom nivou – stupio je na snagu 1. avgusta 2024., a puna primjena predviđena je od avgusta 2026. Za bankarski sektor, implikacije su direktne. Kreditni scoring klasifikovan je kao visokorizičan AI sistem, što znači obaveznu transparentnost algoritama, dokumentaciju podataka, ljudski nadzor nad odlukama – i sankcije do 35 miliona eura ili 7% globalnog prometa za kršenje pravila.
EBA je u novembru 2025. objavila detaljan mapping AI Akta naspram postojeće bankarske regulative. Zaključila je da nema značajnih kontradikcija – AI Act je komplementaran postojećem okviru koji banke već primjenjuju. Umjesto kočnice, regulativa definiše pravila igre u kojoj povjerenje postaje tržišna prednost. Accenture anketa iz 2025. pokazuje da čak 91% menadžera u bankarskom sektoru smatra AI strateškim prioritetom – i ulaganja nastavljaju rasti unatoč regulatornom okviru, ne uprkos njemu.
Gdje Evropa zaostaje
Slika nije idealna. Brojke to jasno pokazuju. Prema Capgemini World Retail Banking Report 2024 – istraživanju baziranom na 250 bankarskih izvršnih direktora, 1.500 zaposlenih i 4.500 klijenata – svega 6% retail banaka posjeduje roadmap za AI transformaciju na razini cijelog preduzeća. Samo 4% banaka globalno postiže visoke ocjene i po poslovnoj posvećenosti i po tehnološkim kapacitetima. U Evropi 31% banaka pokazuje nizak stepen AI readinessa, u poređenju sa 27% u Sjevernoj Americi.
ECB supervisory workshops iz 2025. potvrđuju ovaj trend. AI governance funkcije (odbori, posvećene jedinice, Chief AI Officer pozicije) uglavnom se još uvijek uspostavljaju, a njihova efikasnost nije izmjerena. Samo oko polovine banaka u ECB uzorku uvelo je posvećene politike ili odbore za AI nadzor. Drugi i treći red odbrane – compliance i risk management – i dalje nedovoljno nadziru AI primjenu.
To je ozbiljan jaz između ambicije i stvarnosti.
Ali možda je to pogrešno pitanje
Evropa vjerovatno neće proizvesti naredni globalni AI chatbot. Taj rat se vodi u Silicijumskoj dolini i Pekingu, s resursima koje EU teško može replicirati. SAD su u 2025. dostigle 285,9 milijardi dolara privatnih AI ulaganja, više od 23 puta više od Kine. Stanford AI Index 2026. bilježi da su američki timovi u 2025. osnovali 1.953 nove AI kompanije. Više od 10 puta više od bilo koje druge države.
Međutim, moguće je da Evropa pokušava riješiti drugačiji problem. Dok se najveći tehnološki igrači takmiče u brzini razvoja modela i osvajanju korisnika, evropske institucije grade okvir u kojem AI može funkcionisati unutar sektora gdje greška nema samo tehničke, nego i regulatorne, finansijske i društvene posljedice. U bankarstvu je upravo to presudno.
Budućnost AI ekonomije neće zavisiti samo od toga koji model može generisati najbrži odgovor. Zavisiće i od toga u koji sistem korisnici, kompanije i regulatori mogu vjerovati kada AI počne donositi odluke koje direktno utiču na kredite, finansijsku sigurnost i pristup kapitalu.
Ako evropske banke uspiju izgraditi tu infrastrukturu povjerenja – uz sve sporosti i regulatorne izazove koji prate taj put – možda grade nešto dugoročno vrednije od narednog unicorna.