Ne tako bajkovita priča o gradu Deda Mraza: Od ratnih ruševina do svetske atrakcije
Nakon što je tokom Drugog svetskog rata gotovo u potpunosti uništen, finski grad Rovanijemi obnovljen je na nesvakidašnji način – prema planu jednog od najznačajnijih arhitekata 20. veka. Iz pepela rata nastao je grad čije ulice kriju neobičan simbol, a decenijama kasnije upravo je taj severni grad postao dom najpoznatijeg božićnog mita na svetu.
Nakon što je nemačka vojska u Drugom svetskom ratu sravnila finski grad sa zemljom, arhitekta Alvar Alto ga je obnovio uličnom mrežom u obliku irvasa. A onda je u grad stigao i Deda Mraz…
Čim sletite na aerodrom Rovanijemi u Laponiji, ugledaćete irvasa. Istina, ne pravog, već nekoga u kostimu Rudolfa koji veselo dočekuje putnike koji su upravo stigli. Na nekoliko kilometara od „zvaničnog Dedamrazovog aerodroma” nalazi se selo Deda Mraza. To je zabavni park sa vilenjacima, pravim irvasima, haskijima, prodavnicama i restoranima. Ova izolovana tačka na samoj ivici Arktičkog kruga svake godine privuče više od 600.000 posetilaca.
Irvasi su svuda u Rovanijemiju. Ljudi obučeni kao irvasi na aerodromu, pravi irvasi koji vuku sanke u selu Deda Mraza i njihove statue širom grada.
Istorijat Rovanijemija
Ali najveći irvas je onaj koji većina turista i ne primeti – glava irvasa utkana u sam plan ulica finskog grada.
To je delo najvećeg finskog arhitekte Alvara Alta. On je obnovio prestonicu Laponije nakon što je nemačka vojska u povlačenju spalila do temelja, piše Gardijan.
Tridesetih godina prošlog veka Rovanijemi je bio miran trgovački grad sa oko 6.000 stanovnika, sve dok Sovjetski Savez nije izvršio invaziju 1939. godine. Finci su se oduprli agresorima u surovom Zimskom ratu 1939–1940, a potom su se udružili s Nemačkom kako bi se zaštitili od daljih sovjetskih upada.
Nemci su u Rovanijemiju osnovali bazu, čime su udvostručili broj stanovnika grada. Luftvafe je izgradio aerodrom – današnji „zvanični Dedamrazov aerodrom” – kao i kasarnu na mestu na kojem će kasnije nastati selo Deda Mraza.
Kada se ratna sreća okrenula protiv sila Osovine, Sovjetski Savez je naložio Fincima da proteraju Nemce. Prilikom povlačenja u oktobru 1944. godine, nemačka vojska je spalila Rovanijemi. Stanovništvo je prethodno bilo evakuisano, mnogi u Švedsku, u teškom procesu u kojem je stradalo 279 ljudi. Još oko 200 poginulo je po povratku u Rovanijemi, usled mina koje su Nemci postavili kako bi zaštitili svoje povlačenje.
Nemci su uništili 90 odsto grada – stanovnici su se vraćali u zadimljene ruševine u kojima su ostali da stoje samo dimnjaci.
Izvan Rovanijemija nalazi se i groblje nemačkih poginulih ratnika, sa oko 2.500 sahranjenih vojnika.
Obnova grada nakon rata
Takav prizor pustoši dočekao je Alta kada ga je Udruženje finskih arhitekata angažovalo da obnovi grad 1945. godine.
„On je spaljeni grad video kao priliku“, kaže Jusi Rautsi, bivši planer i istraživač u Fondaciji Alvar Alto. Delimično inspirisan američkim projektom doline Tenesija predsednika Frenklina Ruzvelta, Alto je izradio plan za čitavu Laponiju – područje veličine Holandije i Belgije zajedno.
Započeo je obnovu grada izgradnjom pojedinačnih stambenih jedinica, posebno prilagođenih klimi Rovanijemija i Laponije, sa što manje severnih fasada i maksimalnom izloženošću suncu na jugozapadu. Tokom pedesetih godina plan je proširen i na čitav region.
U plan je uključio i izgradnju hidroelektrana na velikim laponskim rekama, kao i procene uticaja na životnu sredinu, autohtoni narod Sami, krda irvasa, vodne basene i mikroklimu.
„Niko u svetu nije uradio takav plan“, kaže Rautsi. „Obuhvatao je sve prostorne nivoe: region, ceo grad, delove gradova, naselja, pa čak i periferna stambena područja. Bio je to jedini plan takvih razmera na svetu“.
Plan u obliku irvasovih rogova
Alto je 1945. osmislio čuveni „plan ulica u obliku rogova irvasa“. Jednostavno je nametnuo konture glave irvasa postojećoj topografiji, naglašavajući prirodni oblik terena i način na koji se ukrštaju glavni putevi i železnica. Fudbalski stadion postao je oko – i irvas je rođen.
Rovanijemi nije imao pristup finansijskoj pomoći kakvu su dobijali drugi ratom razoreni evropski gradovi, jer je pod pritiskom SSSR-a Finska bila primorana da odbije Maršalov plan. Osim toga, Finci su morali da plaćaju ratne reparacije Sovjetskom Savezu. Ipak, određena finansijska pomoć stigla je od administracije Ujedinjenih nacija za pomoć i obnovu, čija je zaštitnica bila Eleonor Ruzvelt.
U junu 1950. godine Eleonor Ruzvelt poželela je da poseti Arktički krug, pa su Finci za samo nedelju dana izgradili drvenu brvnaru u blizini aerodroma u Rovanijemiju, opremljenu stolicama koje je dizajnirao Alto. Rekli su joj da se nalazi na Arktičkom krugu – iako je zapravo bila malo južnije. Iz te brvnare poslala je pismo predsedniku Trumanu, za koje se smatra da je prvo poslato sa Arktičkog kruga. Brvnara je kasnije postala turistička atrakcija. Posetili su je svetski lideri poput sovjetskog premijera Leonida Brežnjeva i izraelske premijerke Golde Meir.
Rast turizma
Kako je turizam rastao, Rovanijemi se ponovo gradio. Zoniranje koje je Alto zamislio – sa jasno odvojenim zonama za trgovinu, stanovanje i administraciju unutar linija irvasa – nikada nije u potpunosti ostvareno. Ipak, projektovao je tri zgrade gradskog centra: koncertnu dvoranu talasastog oblika, gradsku kuću (koju je nakon njegove smrti 1976. završila njegova supruga) i biblioteku koja se smatra jednim od njegovih najboljih dela. Tu su bili i privatna kuća u stilu Frenka Lojda Rajta, jedan poslovni blok, kao i manji stambeni kompleks u predgrađu Korkalorine, sa terasastim kućama i dve velike stambene zgrade, inspirisane idejama britanskog pokreta „vrtnih gradova“.
„To je bilo pristupačno stanovanje, u skladu sa socijalnim i zdravstvenim idejama britanskih gradova“, kaže Rautsi.
„Alto je tim principima ostao veran čitavog života. Zahvaljujući kvalitetnoj gradnji, Korkalorine je i danas vrlo poželjno mesto za život. Kada je reč o veličini stanova, Altova osnovna ideja bila je jednostavna: ljudima je na mračnom i hladnom severu potrebno više unutrašnjeg prostora nego na sunčanom jugu“.
Stvaranje sela Deda Mraza
Do 1984. godine Konkord je dovozio posetioce u Rovanijemi da vide Arktički krug. Tada su lokalni preduzetnici stvorili selo Deda Mraza. Prema finskom mitu, Deda Mraz zapravo potiče iz Korvatunturija („Planine Uho“), stenovite formacije u obliku uha, kako bi mogao da čuje želje svakog deteta na svetu. Međutim, Korvatunturi je udaljen i gotovo nepristupačan. On je više od 300 kilometara severno od Rovanijemija, koji je već imao aerodrom.
Oko brvnare Eleonor Ruzvelt izgrađeno je drveno selo u ruralnom stilu, sa prodavnicama, vožnjama irvasima, Deda Mrazom i poštom iz koje posetioci mogu da šalju pisma sa Arktičkog kruga. Tu završava svako pismo upućeno Deda Mrazu – oko 700.000 godišnje.
Do devedesetih godina mit o Deda Mrazu potpuno je zavladao gradom. Čak je i deo jednog gradskog nuklearnog skloništa – koje je Ministarstvo unutrašnjih poslova izgradilo za građane – pretvoren u podzemni park sa Deda Mmrazovom tematikom. Turisti, naročito iz Kine, Izraela i Velike Britanije, koji čine većinu posetilaca, s oduševljenjem su prihvatili finsku verziju Deda Mraza.